Dali röprodüksiyonlarını, özellikle Eriyip Akan Saatler’i bir kenar mahalle kahvehanesinde bile görebilirsiniz. Fakat Dali’ye bu merakımız, ‘modern akılcılığın insanı barbarlaştırdığına’ dair sofistike gerekçelerle değil hayatımızdaki irrasyonellikle açıklanabilir.

SALVADOR Dali tüm ışıltısıyla Boğaz’da ve daha ikinci haftasında Picasso’nun rekorunu kıracağının sinyalini veriyor. Bu o kadar da şaşırtıcı mı gerçekten? Türkiye’deki popüler sanat ilgisi üzerine az buçuk gözlem, Dali’nin Picasso’dan daha popüler olduğu tespitini yapmaya yeter. Picasso, bizde çokça bilinse de, röprodüksiyonları genellikle öğrenim ve kültür düzeyi daha yüksek kesimlerin duvarlarını süsler. Oysa Dali röprodüksiyonlarını, özellikle de ‘Eriyip Akan Saatler’ tablosunu bir kenar mahalle kahvehanesinin duvarında görebilirsiniz.

Başka tabloları da sıkça dekor olarak kullanılır. Bunda, gündelik hayatımızın sürrealist özelliğinin, daha doğrusu irrasyonel özelliğinin ve sürrealizmi de irrasyonel olarak anlama eğilimimizin katkısı vardır. Ne de olsa, Dali’nin eserlerine sirayet ettiği gibi bizim hayatlarımıza da irrasyonel durumlar çokça sirayet etmiştir. Siyaset, ekonomi, aşk, çarşı, ilişkiler rasyonalitenin değil irrasyonalitenin hüküm sürdüğü alanlardır.

Modern akla başkaldırı

Sürrealizm, temelde 1910’ların ortalarında, rasyonalizmi yadsıyarak karşı-sanat anlayışı doğrultusunda çalışan ilk Dadacıların, kökten reddiyeci ve özgür, uçuk nostaljik dalganın yapıtlarının özlerinden kaynaklanmıştır. Dadacılardan bayrağı devralan sürrealistler, geçmişte Avrupa sanatını ve siyasal yaşamını yönlendiren akılcılığın, I. Dünya Savaşı gibi bir felaketle doruğa ulaşan bir yıkıma yol açtığına inanmış ve akılcılığa tavır almışlardır. Anarşist bir tavırdır onlarınki. Husserl’in Avrupa insanlığının krizini yazdığı bir dönemde, modern Avrupa medeniyetini var eden tüm etik ve estetik değer ve ölçütlere karşı nihilistçe bir meydan okumadır. Çünkü akılcılık, modern insanı barbarlığa sürüklemektedir.

Bizim Dali sevgimizi bu başkaldırı kültürüyle açıklamak ise pek olası değil, olsa olsa irrasyonel toplumsal kodlarımızın izini sürerek rasyonel bir açıklamaya ulaşabiliriz, tabii buna gerek varsa... Benjamin’e göre sürrealizm, ‘devrimci nihilizm’ güçlerini harekete geçirmekte eşsizdir ve Bakunin’den beri ilk kez Avrupa’ya radikal bir özgürlük kavramı kazandırmıştır. Ancak, bu anarşist anlayış ve başkaldırının romantik önyargılara saplanıp kalma tehlikesi vardır. Karşısında ise, seküler aydınlanışın açtığı imge dünyasıyla ‘kötümserliğin örgütlenmesi’ni, bir devrim hazırlığının gereğini vurgular Benjamin. Breton ve Nadja’nın aşkının, düşlerinin nesnesi, şeyler dünyasının tam ortası Paris’tir. Paris’te toplanan şair ve ressamlar, bir direniş örgütleyip kaynaşırlar. Ama alçakgönüllü bir dayanışmadan çok, karmaşayı andıran bir bütünleşmedir bu. Sürrealizm işte böyle bir ortamda doğar.

Anarşist Dali

Savaşın saçmalığıa ve burjuvazinin tutumuna başkaldıran üç genç şair, Louis Aragon, André Breton ve Phillippe Soupault, toplumu, onun ahlak değerlerini, estetik geleneklerini, akla ve mantığa güvenini altüst etmeye karar verirler. Dali bu harekete, 1929’da Paris’te ilk kişisel sergisini açtıktan sonra dahil olur. Çocukken günlüğüne ‘Bir gün dahi olacağım, herkes bana hayran kalacak’ diye yazan Dali için bu, kaçırılamayacak bir fırsattır. Sürrealizm, ona, imgelem gücünü sergileyebileceği bir imkan verdiği kadar, kendisini çılgın ve sansasyonel bir kişilik olarak kurabilme imkanını da vermiştir.

Sansasyonel sanat

Sanatçının işi nesnelere bakışı zenginleştirmek ve imge yaratmaktır. Dali bunu başarmıştı, ama asıl amacı, moda deyişiyle, adını marka yapmaktı. Başardı da. İmzasını taşıyan mücevher tasarımları milyon dolarlara alıcı buluyor. Sürrealizmin politik duruşu onu pek ilgilendirmiyordu. Sürrealizmle ilişkisi biraz pragmatikti diyebiliriz. Nitekim sürrealizmle ilişkisi bir zaman sonra kesilmiştir. 1934’te Breton ile tartışınca gruptan çıkartılır. Sürrealistler, Dali’yi paraya ve Gala’ya aşırı düşkün olmakla suçluyorlardı. Pek de haksız değillerdi. Zaten bundan sonra Dali kendini Rönesans ve Barok sanatının etkilerine açar. Ayrıca psikanalize de ilgisi yoğunlaşmıştı.

Freud’un Düşlerin Yorumu gibi birkaç temel yapıtını bir solukta okuyan Dali, anılarının kuşkulu ışığında, simgesel yaratılarına Freudcu örnekler karıştırır. Resimlerinde psikanalitik etki açıkça kendini gösterecektir. O bu yönteme ‘paranoyak eleştiri’ der. Bunun temelinde gerçek ve düş çelişkisinin birlikteliği vardır. Dali’ye göre insan, klinik paranoya hastalığında olduğu gibi, kendisine bir düş dünyası yaratmalı ama bunu yaparken de aklın denetim altında tutulup iradenin bilinçli olarak bir süre askıya alındığını unutmamalıdır. Bu yöntemin sanatsal yaratının yanı sıra, günlük yaşamda da benimsenmesini savunan Dali, hem yapıtlarına hem de yaşamına bu doğrultuda yön verir.

Kendi resimleri için ‘düş fotoğrafları’ der. Gerçekler üzerine kendi aşırı kaygılarını korku ve iç çatışmalarını yansıtır, bunu ‘yeni bir nesnel görünüm’ ya da ‘gerçeğin görünümünü yaratıcı bir bakışla yeniden yaratmak’ olarak tanımlar. Dali’nin imgelem gücü yadsınamaz. Kendini sansasyonel bir sanatçı ve bir dahi olarak yaratma becerisi de. Dehası burada.

Sanatın tecimselleşmesi açısından önemli bir figür bugün. Halesini yitiren sanatın ‘amaçlı bir amaçlılık’ doğrultusunda estetik değerini temsil ediyor Dali...

*Sosyolog yazar

SÜREYYA SU*

sureyyasu@yahoo.com